Barselona’ya kuş bakışı bakma şansınız olduysa sokakların ve yapıların ızgara şeklindeki simetrik yerleşimini farkettiniz mi? New York gibi nispeten daha yeni sayılan şehirler hassas bir mühendislik eseri olarak ızgara şeklinde inşa edilirken, bunu Barselona gibi eski bir kentte görmek beklenen bir durum değildir. Peki, Barselona kent planı nasıl oldu da ızgara şeklinde tasarlandı?

Değişim zamanı

Aslına bakarsanız, Barselona kuruluşundan bu yana her zaman biçimli bir şehir değildi. Kentin öncesinde kuş bakışı olarak nasıl göründüğünü merak ederseniz, Gothic bölgesinin haritasına bakmanız yeterli olacaktır: labirent benzeri, her yöne uzanan, paralellikten ve simetriden yoksun sokaklardan oluşan bir ulaşım ağı…

Diğer pek çok eski şehir gibi Barselona’nın ilk sokakları rastgele yapılmıştır. Yapılar inşa edildikçe sakinler de bu yerleşimlerin arasından erişimlerini sağlamak durumundaydılar. Dahası Barselona 19. yüzyıla kadar duvarlarla çevrili bir şehirdi ve bu dönemde hızla artan nüfus kent duvarlarının sınırlarını bile zorlamaktaydı. Nitekim Barselona’nın nüfus yoğunluğu Paris’in iki misliydi.

Yeni Barselona kent planı ve öncü yaklaşım

Gün geçtikçe artan sağlıksız yaşam koşulları ve Barselona’nın yükselen nüfusuna çözüm bulma mücadelesiyle karşı karşıya kalan Katalan mimarlardan biri yepyeni bir fikir öne sürdü. Ildefons Cerdà, eski şehir ile Gràcia ve Sarrià gibi Barselona’yı çevreleyen diğer kasaba ve köylerlin birleştirilmesini önerdi.

Dahası Cerdà, şehrin genişletilecek (Katalanca’da eixample) bu kısımlarınını tasarımı için kent sakinlerinin yaşayış biçimlerini, daha doğrusu onları çevreleyen yaşam alanlarıyla olan ilişkilerini incelemeye koyuldu. Özellikle de temiz hava, yeşil alanlar, ulaşım şekilleri ve pazarlara olan mesafeleri gibi konular üzerine eğildi. Günümüzde bu konsept, şehir planlaması olarak adlandırılırken o dönemde devrim niteliğinde bir yaklaşımdı fakat Cerdà’nın önerisi pek çok kişi tarafından alay konusu olmuştu.

Neden ızgara şeklinde?

Şehri ve sakinlerini dikkatle inceleyen Cerdà, Eixample’yi eşit büyüklükteki bloklardan oluşan kare şeklindeki yapılardan inşa etmeyi önerdi. Dolaşım ve taşımacılığa olanak sağlamak adına blokları keserek aşan geniş ve uzun yollar yapıldı. Tüm bunlara ek olarak, bloklardan her biri, kesilmiş izlenimi veren köşeleri oluklu sekizgen şeklindeydi.

Cerdà’ya göre bu detay, sokaklarda daha fazla hava sirkülasyonu, köşebaşlarında daha net bir görüş ve blokların etrafından dolaşan tramvaylar için de daha kolay dönüş imkanı sağlayacaktı. Öte yandan, bloklar Kuzeybatı-Güneydoğu doğrultusunda inşa edilerek her bir evin yeterince gün ışığı alması hedeflemişti.

Geleceğin Barselona kent planı: Süper-bloklar

Cerdà’nın öncü tasarımının bir diğer üstün özelliği de her bir bloğun merkezinde yer alması planlanan yeşil alan öngörüsüydü. Bu bahçeler, sakinler için bir dinlence alanı ve yol kenarından uzakta açık havanın tadını çıkarabilecekleri bir yer olarak tasarlanmıştı. Her ne kadar bu avluların birçoğu daha sonrasında inşa amacıyla kullanılsa da, Cerdà’nın yeşil alan kaygısı bu günlerde bir kez daha Barselona yerel konseyinin gündem maddelerinden biri.

Aslına bakılırsa, Barselona yerel konseyi “Süper-Bloklar” oluşturma planı için düğmeye bastı bile. Buna göre, her dokuz blokluk grubun içerisinde kalan iç yollar yaya trafiği ve yeşil alanlar ön planda tutulmak üzere araç trafiğine kısıtlanacak.

Kaynak:
Why is Barcelona Built in Squares? – Tara Jessop

Resimler:
7 by Richard Sennett
Crossroads by Pablo de la Peña

İspanya denince çoğu kişi için ilk akla gelen şeylerden bazıları; sıcak hava, Picasso, siesta ve boğalar… Peki gerçekten öyle mi? Kısmen, evet. Ancak İspanya’nın her yerinde boğaları ya da daha doğru tabirle boğa figürlerini görmek mümkün değil ki bunlardan bir tanesi de başkenti Barcelona olan Katalonya özerk bölgesi. Çünkü Katalonya ve Katalanlar aslında tamamen kendilerine has bir bayrağa, dile, kültüre ve hatta sembole sahipler: Katalan eşeği…

Geçmişten Günümüze Katalan Eşeği

Katalonya bölgesine özgü yerel bir eşek türü olarak karşımıza çıkmakla beraber en eski ve en geniş cinslerden bir tanesi. Dünya üzerinde sadece Katalonya bölgesinde ve Güney Fransa civarında görülebilmesi nedeniyle ender bir tür olma özelliğine sahipken günümüzde ise soyu tükenme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Yer yüzünde yaşayan yalnızca dört yüz ya da beş yüz üyesinin kaldığı tahmin edilirken bu sayının bir zamanlar elli binlere kadar çıktığı belirtilmektedir. Uysallığı ve güçlü iradesiyle bilinen bu tür, yüzyıllar boyunca tarım sektörünün en büyük yardımcıları olarak görev almıştır.

Bir Kültürün Sembolü

Geçmişte güçlü bir sembol olarak karşımıza çıkmamasına rağmen popüleritesini 2004 yılında Banyoles kasabasındaki, Jaume Sala ve Àlex Ferreiro ismindeki iki kafadara borçludur. Jaume ve Àlex, nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan bu eşek türüne dikkat çekmek adına özellikle otomobiller için eşek figürü olan etiketler yaptırırlar. Aslında bu işi biraz da eğlence olması için yaparlar ancak aldıkları tepki beklentilerin de ötesinde olur. Sembol, aylar sonra o kadar popüler olur ki çeşitli etiketlerde ve t-shirtlerde de boy gösterir.

Günümüzde Katalan Eşeği figürü

Günümüzde ise verdiği sosyal mesajın yanı sıra özellikle ayrılıkçı kesimler için Katalan ulusunun sembolü niteliğindedir. Her ne kadar resmi olarak Katalonya’nın sembolü olmasa da gayri resmi olarak otomobillerde ve hediyelik eşya mağazalarında sıkça rastlamak mümkündür. Bölgeye has bir hayvan türü olmasının yanı sıra barışçıl, kararlı ve çalışkan yapısı nedeniyle bölge halkının sempatisini kazanmayı başarmıştır.

Kaynaklar:
The Catalan Donkey
The Catalan Donkey: From A Joke To A Tradition
The Catalan donkey: a symbol of Catalan culture