Geri dönüşüm, atık yönetiminin temel yapı taşı olmasına rağmen hala çoğu birey bilgi eksikliği ve kişisel özensizlik nedeniyle günlük yaşamlarında bunu yerine getirmekte güçlük çekiyor. Doğru geri dönüşüm yapılmaması nedeniyle insanlar her yıl 2,12 milyar ton gibi inanılmaz düzeyde atık üretiyor. Her yıl yaklaşık 300 milyon ton plastik atık üretilirken bunların yarısını tek kullanımlık eşyalar oluşturuyor. Bu muazzam büyüklükteki plastik atıkların %91’i ise geri dönüşüme tabi tutulmuyor. Nitekim bu plastiklerin de büyük kısmı toprağa ya da okyanuslara karışıyor.
Uluslararası Geri Dönüşüm Bürosuna göre geri dönüşüm 200 milyar dolarlık bir sektör. Birçok ülkede, geri dönüşüm kişisel bir sorumluluktan ziyade idari bir konu olarak ele alınıyor. Birleşik Krallık ve Almanya gibi ülkelerde geri dönüşüm devlet tarafından düzenlenirken, diğerlerinde tüketiciler kanunlarla geri dönüşüme yönlendiriliyor. Dünya çapında geri dönüşüm konusunda ülkelere göre farklı yaklaşım örnekleri var ve şimdi bunlara bir göz atalım.
İşte geri dönüşümle ilgili bilinmesi gereken beş önemli ve ilham verici gerçek:
1. Almanya en çok geri dönüşüm yapan ülke
Dünya Ekonomik Forumun’unun raporuna göre Almanya, atıklarının %56’sını geri dönüşüme tabi tutarak dünyadaki en yüksek geri dönüşüm oranına sahip ülke. Almanlar, atık ayrıştırmasına ilişkin güçlü kurallarıyla ülkelerini geri dönüşümde bir rol model olarak görmeyi seviyorlar. 2003 yılında, Almanya’nın Sosyal Demokrat ve Yeşiller koalisyon hükümeti Pfand (depozito) sistemini uygulamaya sokarak çöp konusunda son derece olumlu bir etki yaptılar. Pfand satın alınan her şişe ya da kabın ücretine eklenen ve kaplar geri dönüşüme götürüldüğünde iade edilen bir depozito bedeli.
2. Güney Kore en yüksek geri dönüştürme oranına sahip Asya ülkesi
2016 yılında Çin dünya plastik atık hacminin üçte-ikisini ithal ederken piyasaları alt üst eden, Batı’dan plastik atık ithalatını durduran yasa teklifini kabul etti. 2018 yılında Güney Kore, %53,7’lik geri dönüştürme oranıyla Avrupa ülkesi olmamasına rağmen en çok geri dönüştüren ilk beş ülke arasına girdi. Güney Kore de 2020 itibariyle renkli plastik şişelerin ve PVC’lerin yasaklanması ve 2027 itibariyle tek kullanımlık bardak kullanımına son verilmesi gibi yasaları yürürlüğe koydu. Atık yok etme ve geri dönüşüm politikalı Çevre Bakanlığınca belirleniyor ve çöp toplama belediyelerce organize ediliyor. Sisteme uymak zorunlu ve uyulmaması durumunda ise yaptırım ve cezalar uygulanıyor.
3. Oregon geri dönüşümün artırılmasını için yasa çıkaran ilk ülke
Geri dönüşüm konusu çok taze bir konsept gibi algılansa da esasında uzun zaman önce ortaya çıkmıştır. 1971 yılında, Oregon geri dönüşümü arttırmayı hedefleyen bir yasa çıkaran Birleşik Devletler’deki ilk eyalettir. Finansal teşvikler aracılığıyla atıkların azaltılması için tüketicilerin alkolsüz içecek ve bira kaplarını çöp yerine geri dönüşüme göndermeleri karşılığında tazmin edilmeleri gibi girişimlerde bulunulmuştur. Günümüzde ise California dahil birçok eyalet bundan esinlenerek benzer şekilde belirli materyallerin geri dönüştürme merkezlerine iletilmesi karşılığında bireylere ödeme yapan California Refund Value gibi programları yürürlüğe sokmuşlardır.
4. İsveç, Panta ile sıfır atık toplumunu hedefliyor
İsveç, geri dönüşümde bir devrim yaratarak yalnızca tamamen yeniden kullanılabilir ürünlerden oluşan bir ekonomi oluşturmayı amaçlıyor. İsveç uzun süredir geri dönüşüm yaptıklarında bireylere iade yapan bir depozito sistemine sahip. Bu şişe ve teneke geri dönüştürme sisteminin İsveççe’de panta denilen bir ismi bile var ve bu kelimeyi geri dönüşüme uygun şişelerin üzerinde görmek mümkün. Teneke ve şişelerle dolu plastik çantalarıyla süper marketlere doğru ilerleyen insanları görmek oldukça sıradan bir manzara. Her yıl İsveçliler çöpe atılabilecek yaklaşık 1,8 milyar şişe ve tenekeyi geri dönüştürüyor.
5. Geri dönüşüm sadece yurtta bitmiyor
Yaklaşık çeyrek yüzyıldan fazla süre boyunca ABD, Britanya, Almanya, Japonya ve Meksika gibi gelişmiş birçok ülke Çin’in en büyük atık plastik ihracatçılarıydı. Greepeace ABD’nin okyanus kampanyaları direktörü John Hocevar, 2018 yılında “kendi atıklarının sorumluluğunu üstlenmek yerine Birleşik Devletler şirketleri, kendilerini koruyacak yasal düzenlemelerden yoksun gelişmekte olan ülkeleri sömürüyor” şeklinde demeç verdi. Çin’in daha fazla atık kabul etmeme kararı ise küresel plastik atık krizinin ne çapta olduğunu gözler önüne serdi. Öte yandan, bu karar ayrıca ülkeler için kendi atıklarının sorumluluğunu üstlenme fırsatını da ortaya çıkarmış oldu.
Kaynak: Facts About Recycling: A Global Approach, Shreyashee Roy
Resim: DSCF0294 by Gilberto Santa Rosa
